Дадахон Ҳасан: – “Менга унвон керак эмас”

Бетакрор лирик қўшиқлар яратган Дадахон Ҳасанов ўзбек сиёсий қўшиқчилигига ҳам асос солган Ҳофиз ва шоир Дадахон Ҳасанов bbcuzbek.com ўқувчиларининг саволларига жавоб беради.Дадахон Ҳасанов 1941 йилда Фарғона вилоятининг Риштон тумани Қайрағоч қишлоғида туғилган.
Тошкент Давлат Университетининг журналистика факультетида таҳсил олган.
У “Шайдо кўнглим” (1969), “Шоҳимардон сойлари” (1975), “Чаманимдан айирма” (1980), “Баҳор келур боғларга” (1989) номли шеърий тўпламлар ва мингдан ортиқ лирик ва сиёсий қўшиқлар муаллифи.
1964 йил, ҳали талаба экан, Рауф Парфи шеърига ижро этган “Лайло” қўшиғи катта шуҳрат қозонади.
Дадахон Ҳасановнинг 1980 йиллар охирида куйлаган қўшиқлари Ўзбекистонда миллий ва озодлик ҳаракатининг кучайишига туртки бўлган.

Дадахон Ҳасанов шўро даврида миллий озодлик руҳидаги, кейинроқ мустақиллик йилларида эса ижтимоий-сиёсий мавзудаги қўшиқлари учун таъқиб остига олинган.
Ҳофиз 2006 йилнинг сентябрида Андижон воқеалари ҳақида ижро этган қўшиғи учун 3 йил шартли қамоқ жазосига маҳкум этилган.
Ўзбекистонда унинг лирик қўшиқларини эшитиш мумкин, аммо сиёсий қўшиқларига тақиқ қўйилган.

Би-би-си: Бир қатор мухлисларингиз “Лайло” қўшиғингизнинг яратилиш тарихи ҳақида сўрашган, суҳбатимизни ана шу қўшиқдан бошласак…

Дадахон Ҳасанов: 1963 йил эди. Бизнинг журналистика факультетимизда бадиий ҳаваскорлик тўгараги бўлар эди. Шу тўгаракда мен ҳам, Рауф Парфи ҳам қатнашардик. Мен Комилжон Отаниёзовнинг “Девона кўнглим” қўшиғини “лайло, лайло” деб хиргойи қилиб юрардим. Буни эшитиб, бир куни Рауф Парфи қўлимга бир шеър берди. Бу “Лайло” қўшиғининг шеъри эди. “Шу шеърни қўшиқ қилиб айтгин”, деди. Мен уни куйга солиб, ҳаваскорлик тўгарагида айтиб юрдим. 1964 йилнинг охирида радоикомитет ёзиб олди шу қўшиғимни. Анвар Исроилов раҳбарлигида. Шундан кейин қўшиқ тарқаб кетди ва мухлисларга маъқул бўлди.

Би-би-си: Лондондан асли наманганлик “ашаддий мухлисингиз” эканини ёзган Шухратнинг саволи ана шу қўшиқнинг замонавий ижроси ҳақида. “Қўшиқчи Илҳом Фармоновга “Лайло” қўшиғи анча обрў келтирди. Бу қўшиқни куйлаш учун сиздан рухсат олганми? “Андижон томонларда” қўшиғингизнинг яратилиши ҳақида айтиб ўтсангиз”.

Дадахон Ҳасанов: “Лайло”ни Илҳом деган бола мендан сўрамай айтган. Лекин у келди менга, мен чақиртирдим. Уни сўзни бузганлиги ҳақида, оҳангларини яхши келтира олмагани ҳақида сўроққа тутдим. Сўзни бузиб айтган. Лекин ҳаваскорчилик, айтса бўлаверади. Биз ҳам ўз вақтида катта ҳофизларнинг қўшиқларини айтганмиз, лекин телевизорга чиқиб айтмаганмиз.

Би-би-си: Сиз муаллифлик ҳуқуқи нуқтаи назаридан ранжидингизми ёки маромига етказиб айтолмаганиданми?

Дадахон Ҳасанов: Ўша маромига етказиб айтолмагани учун ранжидим ундан. “Авторлик ҳуқуқи” деган гаплар бизда йўқ. Чет элларда бўлиши мумкин. Аммо бизда ким нимани айтса, айтиб кетаверади. Бизга фақат яхши айтса, маъқул бўлади, биз хурсанд бўламиз. Ҳеч бўлмаса, бизга етказиб айтиши керак.
“Андижон томонларда” қўшиғига келсак, бу Мирзо Кенжабоев шеърига айтилган, у бу шеърни менга 80-йилларда берган. Мирзо Кенжабоев яхши шоир, ҳиссиёт билан ёзади. Шу шеърни мен куйга солганман, яхши кўўшиқ бўлган, ҳозир ҳам мухлислари бор.

Би-би-си: “Ассалому Алайкум Дадахон ака. Сизга саволим шуки, ҳозирда турли хил шоирлар, қўшиқчилар, умуман санъат арбоблари ҳаддан ташқари кўпайиб кетган. Сиз нима деб ўйлайсиз, улар фақат ўз санъати билан шуғулланиб, бошқа ишларга аралашмаслиги керакми ёки халқ дардини ҳам айтиши, керак бўлса, сиёсий саҳнада ҳам фаол ҳаракат қилишлари лозимми?”, – деб сурабди Тошкентдан Ворис Усмонли.

Дадахон Ҳасанов: Бу саволга жоним билан жавоб бераман. Агар шу юртнинг фарзанди бўлса, шу эл, шу халқнинг фарзанди бўлса, шу халқ учун, шу юртнинг келажаги учун курашиши керак. Ким бўлишидан қатъий назар, академик бўладими, ёзувчи, шоир, олим бўладими, паровоз ҳайдайдими, трамвай ҳайдайдими, элим, юртим дейиши керак, шу элнинг, юртнинг равнақи, келажаги, бахти-саодати учун курашиши керак. Бу фарзанднинг биринчи бурчи. Энди мана, қўшиқчилар кўпайиб кетди. Бунинг сабаби бор. Шу замонга шу қўшиқчилар-да!. Ҳар бир замоннинг ўз қўшиқчиси бўлади, ўзига хос, ўзига мос. Ҳозирги чиқаётган қўшиқчилар шу замонамизга мос. Ва шу замон шу қўшиқчиларга мос.

Би-би-си: Ҳиндистондан “Талаба” исми билан мактуб йўллаган тингловчимиз сўрабди. “Ўзбекистондан ташқарида юрганлар сизнинг қўшиқ ва куйларингизни қаердан олишса бўлади?”.

Дадахон Ҳасанов: Энди бизнинг қўшиқни олгани, эшитгани, марҳамат, Ўзбекистонга келасиз. Келсангиз, касеталарга, джискларга ёзилган қўшиқларим бор, шуни тақдим қиламан. Айтиб беришим мумкин, керак бўлса. Мана студиялар чиқараяпти қўшиқларимни. Албатта, ишқий, лирик қўшиқларимни. Ижтимоий-сиёсий қўшиқларимни эмас. Шуларни олишингиз, эшитишингиз мумкин. Жўнатиш имконияти йўқ менда.

Би-би-си: Тайланддан ёзганини айтган Муродил Матисманов: “Дадахон ака, биронта фарзандингиз сизнинг изингиздан бордими? Агар сизга яна бир бор ҳаёт берилса, яна қўшиқчиликни танлаган бўлармидингиз?”.

Дадахон Ҳасанов: Фарзандларимнинг ичидан қўшиқни ихтиёр қилган, қўшиққа қизиққанлари бўлмади. Ўзларида бўлмагандан кейин, мен ҳам уларни мажбур қилмадим, “қўшиқ айтгин, соз чалгин” демадим. Чунки санъаткор туғилади. Санъатчи, қўшиқчи ё шоир туғилиши керак. Уни мажбур қилишнинг фойдаси йўқ… Агар шу замон кетаверса, албатта қўшиқ айтардим. Замон шундай давом этаверса, мен ҳам қўшиғимни айтаверардим. Қайта туғилган тақдиримда ҳам.

Би-би-си: Покистондан ёзган Маҳмуд исмли ўқувчимиз, “сизнинг қўшиқларингизга гап йўқ, фақат бир илтимос, қўшиқларингизни музикасиз айтсангиз, чунки мусулмонлар ҳам эшитар эди”, деб истак билдирибди…

Дадахон Ҳасанов: Алҳамдулиллоҳ, биз мусулмонмиз, мусулмонликка даъвомиз жуда катта. Лекин бу замонда музикасиз қўшиқ айтиб бўлмайди. Музикасиз қўшиқ айтсангиз, биров эшитмайди. Тўғри, қадимда ликоп билан айтишарди. Иккита ҳофиз келарди. Тонг отгунча “боғ аро қўйсам қадам гулғунча қолмай хандадур” дерди, биз эрталабгача машъаланинг ёнида ўтириб, ўша ашулани эшитардик. 50-йилларгача шундай бўлган. Энди ҳозир замоннинг талаби, албатта музика билан айтиш керак.

Би-би-си: Африкадан ёзганини айтган Бегим исмли мухлисингиз сурабди: “кўплаб шоир ва қўшиқчиларнинг сиёсий танқид ва таъқибдан кейин ярашиш мақсадида ватанпарварликни тараннум этувчи шеър ва қўшиқлар яратишларига қандай қарайсиз?”.

Дадахон Ҳасанов: Ватанпарварлик ҳақида шеър ва қўшиқ яратган битта-иккита шоирни танийман. Ўзимизнинг шоирлар, мана, Рауф Парфи, Юсуф Жума, Гулчеҳра Нуруллаева. Шунга ўхшаган бир-иккиталари бор, Ватан ҳақида, ватанпарварлик ҳақида совет даврида ҳам ёзган, ҳозир ҳам ёзишяпти. Қолганларни билмайман. Кўп шоирларимиз оғзига толқон солвоган, уйда ўтиришибди. Ватан билан ҳам ишлари йўқ, халқ билан ҳам, миллат билан ҳам ишлари йўқ, “жим-жим” ўйнашиб ўтиришибди.

Би-би-си: Нью Йоркдан Жим Керри деб исм куйган тингловчимиз “мухолифат йўлини танлашда нима туртки берган?”, деб сўрабди.

Дадахон Ҳасанов: Мухолифат йўлини танлаганим 1961 йилдан бошланган. Университетда 1-курсда ўқиб юрганимизда “ҳамзачилар” деган бир уюшма тузганмиз. Ижодий уюшма эди. Шунинг заминида миллий озодлик ҳаракати борлигини сезиб қолган совет КГБси мени олиб бориб, 3 кун қамаб қўйган, раисимизни 15 кун КБда сўроқ қилган. 6-7 ой яшагандан кейин уюшмани йўқ қилиб юборган. Шундан бошланган. Ўзимизча мустакиллик учун кураш бошлаганмиз. Мана, мустақилликка ҳам эришдик.

Би-би-си: Юртдан узоқларда сизнинг қўшиқларингизни тинглаб ўтирганини айтган Акмал Умрзоқов, сизнинг ҳамюртингиз – Риштондан эканлар, аммо “Риштонда сизни ҳамма олтиариқлик, деб билади, деб ёзаяптилар, “нега Риштон халки сизнинг Риштондан эканингизни билмайди?”. Саволнинг иккинчи қисми:”Наҳотки, сизда ҳам Ҳожиакбар Ҳамидовга ўхшаб биронта давлат унвони бўлмаса? Ахир кеча қўшиқ куйлашни бошлаган юзлаб “хизмат кўрсатганлар” бор-ку? Бу ҳолатни қандай изоҳлаган бўлардингиз?”.

Дадахон Ҳасанов: Мен 1941 йилда, уруш пайти туғилганман. У пайтда оналар онасининг уйига бориб туққан. Оналар касалхонага бориб туғишни хоҳламаган экан. Шунинг учун менинг онам ўз оналарининг уйига, Риштоннинг Қайрағоч қишлоғига бориб туққан эканлар. Шу тарихимга ёзилган. Энди унвон масаласига келсак, бизга билмадим, нимага унвон берилмади, буни ўша унвон берадиганлардан сўраш керак-да!. Халқ эътироф этгани ҳар қандай унвондан баланд туради. Унвонли қўшиқчилар, ҳофизлар, шоирлар бор, лекин халқ танимайди, халқ севмайди. Чунки улар халқнинг дардини шеър қилиб ёзмайди, халқнинг дардини қўшиқ қилиб айтмайди. Демак, улар халқдан ажраган. Шунинг учун халқ ҳам уларни эътироф этмайди. Халқнинг дардини ўзининг дарди деб билган шоир ва ҳофизга унвон керакмас.

Би Би Си

Det här inlägget postades i Суҳбатлар. Bokmärk permalänken.